Ενίσχυσε τις ανεξάρτητες φωνές – ενίσχυσε την παρέμβαση των «από κάτω» στον δημόσιο λόγο
Ενίσχυσε τις ανεξάρτητες φωνές – ενίσχυσε την παρέμβαση των «από κάτω» στον δημόσιο λόγο
Ο Γιάννης Μαθιουδάκης μιλά στο Jacobin.gr με αφορμή την προβολή της ταινίας του “ME/DEA” στο 14ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Χανίων, για τις αναπαραστάσεις της Μήδειας στον κινηματογράφο και το θέατρο.
Επιμέλεια: Χριστίνα Μανωλακάκη
Η αφορμή για την ταινία με θέμα τη Μήδεια προέκυψε μέσα από τη γνωριμία μου με την καθηγήτρια Stephi Hemelryk Donald, στο πλαίσιο του μεταπτυχιακού προγράμματος «Θεατρικές και Κινηματογραφικές Σπουδές». Εκείνη μου πρότεινε να συμμετάσχω σε ένα συνέδριο στο Λονδίνο, με σημείο αναφοράς την ταινία “Saint Omer” της Alice Diop, η οποία συνδέεται με τον μύθο της Μήδειας και εξετάζει την υπόθεση μιας γυναίκας που κατηγορείται ότι σκότωσε το παιδί της. Το “ME/DEA” δημιουργήθηκε κατόπιν ειδικής ανάθεσης από το Centre for Visual Cultures του Royal Holloway, του Πανεπιστημίου του Λονδίνου (University of London).
Είχα ασχοληθεί και παλαιότερα με τον μύθο της Μήδειας. Ως προπτυχιακός φοιτητής είχα μελετήσει τις κινηματογραφικές προσεγγίσεις του Πιερ Πάολο Παζολίνι και του Λαρς φον Τρίερ, ενώ το 2024 συμμετείχα στην παράσταση «Μήδεια» του Ευριπίδη με τον Θεατρικό Περίπλου στο Ρέθυμνο.
Για το “ME/DEA” περιεργάστηκα τόσο το κείμενο του Ευριπίδη, όσο και του Σενέκα και του Κορνέιγ. Η διασκευή που αποτέλεσε τη βάση της ταινίας προέκυψε από την ανασύνθεση έργων των τριών αυτών δραματουργών, οι οποίοι έχουν καταπιαστεί με τον μύθο της Μήδειας.
Μάλιστα, ο τίτλος “ME/DEA” προέκυψε μέσα από ένα παιχνίδι με τις λέξεις που κρύβονται στο όνομα της Μήδειας. Από τη μία, το «ME» («Εγώ»), που παραπέμπει στον Κορνέιγ. Στη δική του εκδοχή, η Μήδεια δηλώνει την απόλυτη ανεξαρτησία της με μία μόνο λέξη: “Moi” («Εγώ»). Από την άλλη, το ‘DEA”, η λατινική λέξη για τη «θεά», παραπέμπει στη Μήδεια του Σενέκα. Έτσι, ο τίτλος συμπυκνώνει δύο όψεις της Μήδειας, την ανθρώπινη και τη θεϊκή, οι οποίες αποκαλύπτονται μέσα από το ίδιο της το όνομα.
Η πρόταση για την ταινία ένωσε, τελικά, τρεις βασικούς άξονες του ενδιαφέροντός μου: τη θεατρική έρευνα, την κινηματογραφική έρευνα και τη σχέση των δύο τεχνών.
https://youtu.be/Zc_k902r6aw?is=iHrJBmUdZ6lhVvro
Η μεγαλύτερη δυσκολία ήταν να αποφασίσω ποιες πτυχές της Μήδειας ήθελα να αναδείξω. Πολλοί δημιουργοί εστιάζουν αποκλειστικά στην εκδίκηση, με αποτέλεσμα η μυθική μορφή να έχει γίνει σχεδόν συνώνυμη με αυτήν. Οι χαρακτήρες της αρχαίας τραγωδίας, όμως, είναι πολυδιάστατοι και δεν μπορούν να περιοριστούν σε ένα μόνο χαρακτηριστικό.
Προσωπικά, με ενδιέφερε να εξετάσω τι βρίσκεται πίσω από την εικόνα της γυναίκας που εκδικείται και πώς μπορούμε να προσεγγίσουμε έναν χαρακτήρα όταν απομακρυνθούμε από τις ερμηνείες που έχουν παγιωθεί γύρω του. Η Μήδεια είναι ταυτόχρονα μια γυναίκα που προδίδεται, μια «ξένη» που χάνει τη θέση της στον κόσμο όπου ζει και μια μητέρα που βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα ακραίο αδιέξοδο. Αυτές οι διαστάσεις δεν αναιρούν τη φρίκη της πράξης της, αλλά μας επιτρέπουν να εξετάσουμε την ηρωίδα πέρα από μια μονοδιάστατη ηθική καταδίκη.
Με ενδιέφερε, επομένως, να αναδείξω τον τρόπο με τον οποίο εμείς, ως δημιουργοί αλλά και ως θεατές, επιλέγουμε ποια στοιχεία ενός μύθου φωτίζουμε και ποια αφήνουμε στο περιθώριο. Κάθε αναπαράσταση αποτελεί και μια ερμηνεία, η οποία επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τόσο τον χαρακτήρα όσο και τα ζητήματα που αυτός θέτει.
Αυτή η προβληματική συνδέεται άμεσα με τον τρόπο που η Μήδεια επιστρέφει στον σύγχρονο δημόσιο λόγο, ιδιαίτερα μέσα από την ειδησεογραφία. Σε τίτλους που αναφέρονται σε υποθέσεις γυναικών οι οποίες κατηγορούνται ότι σκότωσαν τα παιδιά τους, το όνομα της Μήδειας χρησιμοποιείται ως συμβολισμός, που παραπέμπει στη μητέρα-τέρας, στη φόνισσα, στο απόλυτο κακό.
Η δημοσιογραφία του εντυπωσιασμού δεν περιορίζεται στην ενημέρωση για ένα γεγονός, αλλά επιχειρεί να το μετατρέψει σε θέαμα, αξιοποιώντας τη συναισθηματική φόρτιση και τη δύναμη του γνωστού μύθου.
Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να αποφεύγουμε την ηθική κρίση ή να δικαιολογούμε πράξεις βίας. Σημαίνει, όμως, ότι χρειάζεται να διακρίνουμε την ενημέρωση από την προκατασκευασμένη καταδίκη και την προσπάθεια κατανόησης από την αναπαραγωγή στερεοτύπων. Η Μήδεια με ενδιέφερε ακριβώς επειδή βρίσκεται σε αυτό το όριο: ανάμεσα στη φρίκη της πράξης της και στην ανάγκη να κατανοήσουμε τον κόσμο μέσα στον οποίο αυτή η πράξη γίνεται δυνατή.
Στην ταινία μου ενσωμάτωσα τη φράση «Εγώ που τους έδωσα ζωή, εγώ θα τα ελευθερώσω», καθώς και την αναφορά στην επικείμενη άφιξη του στρατού του Κρέοντα. Με ενδιέφερε να αποτυπώσω την αίσθηση ότι η Μήδεια βρίσκεται σε αδιέξοδο και ότι τα παιδιά της κινδυνεύουν να στιγματιστούν, να βρεθούν σε μειονεκτική θέση ή ακόμη και να δολοφονηθούν βάναυσα και ατιμωτικά, καθώς ο Ιάσονας ετοιμάζεται να αποκτήσει νέα οικογένεια.
Η καταγωγή της Μήδειας είναι καθοριστική για την κατανόηση της ηρωίδας. Η Κολχίδα, από όπου προέρχεται, παρουσιάζεται ως ένας τόπος με διαφορετικές αξίες και τελετουργίες από εκείνες του ελληνικού κόσμου. Μέσα από την έρευνά μου, ήρθα σε επαφή και με μια άλλη διάσταση του μύθου, τη σύνδεση της Κολχίδας με ιδιαίτερες τεχνικές συλλογής χρυσού. Έτσι, η Αργοναυτική Εκστρατεία μπορεί να ιδωθεί όχι μόνο μέσα από τον γνωστό μύθο του Χρυσόμαλλου Δέρατος, αλλά και σε σχέση με τη γνώση και τις τεχνικές που επέτρεπαν τη συλλογή του χρυσού.
Αυτό δείχνει πώς ένα πιθανό ιστορικό ή πρακτικό στοιχείο μπορεί να μετασχηματιστεί σε μυθολογική αφήγηση. Παράλληλα, μας βοηθά να αντιληφθούμε τη Μήδεια ως μια γυναίκα που προέρχεται από έναν διαφορετικό πολιτισμικό κόσμο. Στην ταινία του Παζολίνι, η εναρκτήρια σκηνή της ανθρωποθυσίας αναδεικνύει αυτή τη διαφορά, παρουσιάζοντας έναν κόσμο με διαφορετικές αντιλήψεις για την ιερότητα, τη ζωή και τη θυσία.
Ωστόσο, το διαφορετικό δεν σημαίνει αυτομάτως ότι ο ένας πολιτισμός είναι πολιτισμένος και ο άλλος βάρβαρος. Η «βαρβαρότητα» είναι ένας χαρακτηρισμός που αποδίδεται στη Μήδεια από τον κόσμο στον οποίο φτάνει, ακριβώς επειδή προέρχεται από έναν διαφορετικό τόπο και φέρει μαζί της διαφορετικές γνώσεις, αντιλήψεις και εμπειρίες.
Η ίδια φεύγει από την Κολχίδα, ακολουθεί τον Ιάσονα και καταλήγει να αντιμετωπίζεται ως ξένη στους τόπους όπου ζει. Αυτή η διάσταση συνδέεται στην ταινία με τη θάλασσα, τα ρούχα στην ακτή και τις ειδήσεις που ακούγονται στο παρασκήνιο, δημιουργώντας συνειρμούς γύρω από τη μετανάστευση και τις προσφυγικές ροές. Ο μύθος αποκτά έτσι μια σύγχρονη διάσταση, καθώς η εμπειρία της ξενότητας και του αποκλεισμού εξακολουθεί να διαμορφώνει τη ζωή πολλών ανθρώπων.
Η ενασχόλησή μου με τις κινηματογραφικές εκδοχές του μύθου επηρέασε ουσιαστικά τη δημιουργική διαδικασία. Η ταινία του Παζολίνι και εκείνη του φον Τρίερ δεν αποτελούν απλώς δύο διαφορετικές μεταφορές της Μήδειας, αλλά δύο προσεγγίσεις που με βοήθησαν να σκεφτώ πώς μπορεί να αναπαρασταθεί κινηματογραφικά η ηρωίδα.
Στον Παζολίνι με ενδιέφερε ιδιαίτερα η σύνδεση της Μήδειας με τον κόσμο από τον οποίο προέρχεται. Η τελετουργία της ανθρωποθυσίας στην αρχή της ταινίας δημιουργεί μια αίσθηση ανοίκειου και μας εισάγει σε έναν πολιτισμό που δεν μπορεί να ερμηνευτεί αποκλειστικά με βάση τις αξίες του κόσμου του Ιάσονα. Η σύγκρουση ανάμεσα στους δύο κόσμους δεν αφορά μόνο δύο ανθρώπους, αλλά και δύο διαφορετικούς τρόπους αντίληψης της ζωής και της πραγματικότητας.
Από την άλλη πλευρά, σημαντική επιρροή στην τελική εικόνα της δικής μου ταινίας υπήρξε η κινηματογραφική εκδοχή του φον Τρίερ. Στο τέλος της δικής του Μήδειας, η ηρωίδα βγάζει το μαντίλι από το κεφάλι της και αποκαλύπτει τα κόκκινα μαλλιά της. Αυτή η χειρονομία μού έδωσε την αίσθηση μιας απελευθέρωσης, σαν να επιτρέπει για πρώτη φορά στον εαυτό της να υπάρξει χωρίς να κρύβεται. Η τελική σκηνή μπορεί να διαβαστεί τόσο ως συντριβή όσο και ως απελευθέρωση ή κάθαρση. Αυτή την εικόνα αξιοποίησα και στο “ME/DEA”.
Έχω κάνει μέχρι στιγμής δύο ταινίες και βρίσκομαι ακόμη σε μια διαδικασία πειραματισμού και αναζήτησης. Στην περίπτωσή μου, η κινηματογραφική δημιουργία έχει προκύψει μέσα από την ερευνητική μου ενασχόληση.
Το οικονομικό ζήτημα επηρεάζει τόσο τον χρόνο που μπορείς να αφιερώσεις στη δημιουργία όσο και τη δυνατότητα υλοποίησης μιας ιδέας. Από τη μία πλευρά, πρέπει να εργάζεσαι για να βιοπορίζεσαι, με αποτέλεσμα ο ελεύθερος χρόνος που απομένει για να σκεφτείς και να δημιουργήσεις να είναι συχνά περιορισμένος. Από την άλλη, ακόμη κι όταν καταφέρεις να αναπτύξεις μια ιδέα, πρέπει να προσαρμόσεις την παραγωγή στις οικονομικές δυνατότητές σου ή στα χρήματα που θα μπορέσεις να εξασφαλίσεις από άλλους.
Παράλληλα, χρειάζονται συνεργασίες και γνωριμίες. Ανάλογα με το είδος της ταινίας, μπορεί να χρειαστεί να κινηθεί κανείς και μέσα στο φεστιβαλικό κύκλωμα, το οποίο αποτελεί έναν αχαρτογράφητο χώρο για έναν νέο δημιουργό. Επιπλέον, οι ταινίες μικρού μήκους συχνά βασίζονται στη συμμετοχή νέων καλλιτεχνών ή ανθρώπων που δέχονται να εργαστούν χωρίς αμοιβή. Αυτό είναι ιδιαίτερα προβληματικό.
Κατά τη γνώμη μου, ουσιαστική λύση θα ήταν να διατίθενται περισσότεροι πόροι για την έρευνα και τις τέχνες, ώστε να μπορούν να υλοποιούνται τέτοιες προσπάθειες. Σε ό,τι αφορά τη χρηματοδότηση, θεωρώ ότι τα πράγματα είναι δύσκολα τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό, αλλά ότι εδώ είναι ακόμη δυσκολότερα.
Η εμπειρία μου από το Πανεπιστήμιο Κρήτης μού έδειξε ότι η θέληση και η αγάπη για το αντικείμενο των σπουδών μας αποτελούν το πιο ισχυρό όπλο ενάντια στην υποχρηματοδότηση της εκπαίδευσης. Ο Τομέας Θεατρικών και Κινηματογραφικών Σπουδών, αν και αποτελεί ένα κομμάτι του Τμήματος Φιλολογίας, προσφέρει πολύπλευρο και δυναμικό ερευνητικό και καλλιτεχνικό έργο σε έναν εξαιρετικά γόνιμο ερευνητικό χώρο. Αντίστοιχα, η συνεργασία μου με ακαδημαϊκούς του Royal Holloway, του Πανεπιστημίου του Λονδίνου, μου έδωσε την ευκαιρία να γνωρίσω ένα διαφορετικό ακαδημαϊκό περιβάλλον. Και στις δύο περιπτώσεις, αυτό που ξεχώρισα ήταν η προθυμία των ανθρώπων να βοηθήσουν και να συζητήσουν τις ανάγκες της δουλειάς, ακόμη κι όταν δεν ήταν πάντοτε δυνατό να προσφέρουν όλα όσα χρειάζονταν.
Για μένα, έχει ιδιαίτερη σημασία το γεγονός ότι η πρόσβαση στη γνώση και στις τέχνες μπορεί να αντιμετωπίζεται ως ζήτημα κοινωνικής σημασίας. Η προθυμία που συνάντησα τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό ήταν συγκινητική και ελπιδοφόρα. Αναδεικνύει πόσο σημαντική είναι η στήριξη της έρευνας και των τεχνών, ώστε η δημιουργική διάθεση να μπορεί να μετατρέπεται σε έργο.
Το Ashes δημιουργήθηκε με αφορμή την πυρκαγιά του 2022 στην περιοχή του Ρεθύμνου. Η ταινία, διάρκειας περίπου δεκαπέντε λεπτών, επιδίωξε να αποτυπώσει την εμπειρία της καταστροφής και να δώσει χώρο στους ανθρώπους που τη βίωσαν. Η ανταπόκριση του κοινού ήταν μεγαλύτερη απ’ όσο περίμενα, ενώ η ταινία προβλήθηκε και σε εκπαιδευτικά πλαίσια, μεταξύ άλλων σε μεταπτυχιακό σεμινάριο του Πανεπιστημίου του Αμβούργου για την κλιματική δικαιοσύνη.
Πιστεύω ότι η ταινία συνέβαλε στην ευαισθητοποίηση του κοινού και έφερε το ζήτημα περισσότερο στο προσκήνιο. Δεν θεωρώ, ωστόσο, ότι είχε αντίστοιχο αντίκτυπο στις αρμόδιες αρχές, καθώς η τραγωδία επαναλήφθηκε, μάλιστα σε μεγαλύτερη κλίμακα.
Η εμπειρία με το Ashes μου έδειξε βέβαια ότι μια ταινία μικρού μήκους μπορεί να ξεπεράσει τα όρια της φεστιβαλικής της διαδρομής και να αποτελέσει αφορμή για συζήτηση, εκπαιδευτικό εργαλείο και μέσο διατήρησης της μνήμης μιας τοπικής καταστροφής. Όταν δημιουργείς μια ταινία, δεν γνωρίζεις ποτέ πραγματικά ποιο θα είναι το κοινό της, πού θα φτάσει ή τι σημασία μπορεί να αποκτήσει.
Η ταινία μικρού μήκους ME/DEA, σε σκηνοθεσία του Γιάννη Μαθιουδάκη και διάρκειας 17 λεπτών, περιλαμβάνεται στο επίσημο πρόγραμμα προβολών του 14ου Φεστιβάλ Κινηματογράφου Χανίων. Η προβολή θα πραγματοποιηθεί το Σάββατο 24 Οκτωβρίου και θα ακολουθήσει συζήτηση με τον δημιουργό (Q&A).
Στην ίδια προβολή θα παρουσιαστούν οι ταινίες:
*H Xριστίνα Μανωλακάκη είναι δημοσιογράφος με εξειδίκευση στο πολιτιστικό ρεπορτάζ.
*Οι φωτογραφίες που συνοδεύουν τη δημοσίευση προέρχονται από την ταινία.
Μη διστάσετε να επικοινωνήσετε μαζί μας για οποιοδήποτε ζήτημα, διευκρίνιση ή για να υποβάλλετε κείμενο στην ηλεκτρονική διεύθυνση: [email protected]
